Tasavufi është udha e brendësimit të detyrimeve të besimit; kalimi i tyre nëpër sitën e mendimit dhe të përsiatjes së thellë – e këtyre u thuhen tarikate.
Këto sita mendimore nisin me tefekkure (meditim), vazhdojnë me idrak (vetëdijësim) dhe me irade (vullnet), duke rrjedhur drejt pikës që quhet zemër. Pikërisht aty ndodh akti i të kuptuarit të vërtetë – bashkimi i mendjes dhe i zemrës në një udhë të brendshme.
Emrat e tarikateve ndryshojnë sipas meşrebit dhe mizaxhit, sipas natyrës dhe prirjes shpirtërore të njeriut. Mirëpo me këtë ndryshim nuk duhet mbetur në të jashtmen; duhet kthyer nga brendësia, në mënyrë që njeriu të bashkohet me të vërtetën e frymës së tij – me RuH-un e vet. Kjo është njëshmëria e mendimit, zemrës dhe frymës.
Në gjithësi çdo gjë mendon; ajo që shtrihet përtej është Ademijeti – cilësia e qenies njerëzore. Halifja e Tij është fryt i kësaj udhe. Ndër përzgjedhjet tona, disa mund t’u japin të tjerëve ixhazetname (autorizim shpirtëror). Por hilafetname është nën tasarrufin e Tij. Në kuptimin tasavufor, një shejh që zotëron ixhazet mund t’i japë një tjetri, në aspektin e dukshëm, autorizim për usul dhe erkan; por kurrë nuk mund t’i japë hilafetname, sepse ajo është batinore – e fshehtë dhe hyjnore.
Përtej cilësisë së shejhlikut ka edhe më tej; janë ato cilësi që e gjejnë të drejtën e tyre në Hakk.
Në udhën tasavufore edhe intisapi dhe biati janë të këtillë: njëri është zahir (i jashtëm), tjetri batin (i brendshëm). Intisapi është fjala e dhënë një shejhu apo një murshidi në aspektin e dijes. Ndërsa biati është fjala që shpirti – cani – ia jep Rabb-it të vet, Qenies së Tij të brendshme.
Në të vërtetë, si udhë e brendshme e RuH-ut, kjo është ajo që mbetet e vlefshme; sepse synimi është të kapesh pas Dorës së Fuqisë, që prej Tij të bëhesh dervish – sipas kuptimit kuranor, të jesh i denjë për cilësinë e Mu’minit dhe të nderohesh me qenien e el-Muridit.
Një njeri nuk mund t’ia japë vetes velajetin apo muridllëkun; këto janë cilësi të Hakk-ut. Ai është që zgjedh. HŞY
