Varlığın hakikati üzerine düşünülürken mesele çoğu zaman “hangi varlık daha üstün?” sorusuna indirgeniyor. Oysa tasavvuf ehlinin işaret ettiği yer, literal bir üstünlük sıralamasından çok daha derin bir noktaya temas ediyor..
Burada asıl mesele, varlığın Hakk’a yakınlığının neyle ölçüldüğüdür. Muhiddin Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’de geçen “cemâdât daha üstündür” ifadesi de bu yüzden ilk bakışta yanlış anlaşılabilecek sözlerden biridir. Çünkü burada taşın insandan maddi anlamda üstünlüğü değil; itirazsızlığı, beklentisizliği ve kendi varlık iddiasından uzak oluşu anlatılmaktadır. Taş “ben” demez. Ağaç kendine pay çıkarmaz. Hayvan fıtratının dışına taşmaz. Hepsi kendi hakikatinde Hakk’ın emrine boyun eğmiş hâlde durur. Bu yüzden onların tesbihi kesintisizdir. İnsan ise akıl, irade, nefis ve benlik sahibi olduğu için aynı zamanda perdelenmeye de açıktır..
İnsana verilen şey yalnızca üstünlük değil, büyük bir imtihandır da. Burada mesele aklın kötülenmesi değildir; aklın kendi merkezine yerleşerek hakikatin önüne perde olmasıdır. Çünkü akıl hakikate yöneldiğinde Nûr olur, kendini mutlaklaştırdığında ise ayrılık üretmeye başlar..
Tasavvufta geçen “ölmeden önce ölmek” sözü de bu yüzden fiziki bir yok oluş değil; nefsin merkezden çekilmesi olarak anlaşılmıştır. İnsan kendi “benlik iddiasını” susturabildiğinde, yeniden varlığın ortak zikrine dahil olur. Belki Yunus Emre’nin:
“Dağlar ile taşlar ile çağırayım Mevlâm seni” deyişi de tam burada başka bir anlam kazanır. Çünkü Yunus kendisini taşın, kuşun, suyun ve dağın hizasına indirerek o büyük kozmik zikre katılmak ister. Kendini onların üstünde değil, onların içinde görür. Bu yüzden “cansızlığa yükselmek” ifadesini şuursuzlaşmak olarak değil; insanın kendi nefsî gürültüsünden arınarak hakikate şeffaf hâle gelmesi şeklinde okumak gerekir. Çünkü hakikate en uzak hâl, çoğu zaman insanın kendi “ben” sesini mutlaklaştırdığı andır..
Kur’an-ı Kerim’de geçen: “Onu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların tesbihini anlayamazsınız (İsra/44) hitabı da aslında varlığın bütünüyle canlı bir hakikat taşıdığına işaret eder gibidir. Belki insanın asıl meselesi de konuşan tek varlık olmak değil; zaten sürmekte olan o büyük tesbihi yeniden duyabilecek bir kalbe ulaşabilmektir..
Yunus’un şiiri bu yüzden yalnızca bir ilâhi değil; insanın kendini merkeze koymaktan vazgeçip yeniden varlığın ortak zikrine karışma arzusunun en zarif ifadelerinden biridir..🌻
Vildan Ünal
